Της Νίκης-Μαρίας Γιαμπουλάκη
Η συντήρηση και αποκατάσταση της πολιτιστικής κληρονομιάς είναι θεμελιώδους σημασίας για τη διατήρηση της ιστορικής και καλλιτεχνικής ταυτότητας των κοινωνιών. Τα τελευταία χρόνια, οι τεχνολογικές εξελίξεις προσφέρουν σημαντικά εργαλεία που ενισχύουν τις πρακτικές συντήρησης, επιτρέποντας την τεκμηριωμένη αξιολόγηση, παρακολούθηση και μοντελοποίηση της κατάστασης των αντικειμένων. Η παρούσα εργασία εξετάζει τις κύριες ψηφιακές τεχνολογίες που εφαρμόζονται στη διαχείριση φθορών, τη μελέτη υλικών αλλοιώσεων και την υποστήριξη συντηρητικών επεμβάσεων.
Ψηφιακή Ανάλυση Φθορών
Οι ψηφιακές τεχνικές επιτρέπουν την αναλυτική καταγραφή των φθορών με μεγάλη ακρίβεια και λεπτομέρεια:
Τρισδιάστατη Σάρωση (3D Scanning): Επιτρέπει την αποτύπωση της
γεωμετρίας των αντικειμένων με ακρίβεια χιλιοστού, διευκολύνοντας τη
σύγκριση διαφορετικών χρονικών φάσεων συντήρησης. Η τρισδιάστατη
σάρωση (3D Scanning) είναι μια τεχνολογία που επιτρέπει την καταγραφή
του σχήματος και, σε ορισμένες περιπτώσεις, του χρώματος ενός
πραγματικού αντικειμένου ή περιβάλλοντος. Μέσω αυτής της διαδικασίας
δημιουργείται ένα ψηφιακό τρισδιάστατο μοντέλο, το οποίο μπορεί να
χρησιμοποιηθεί για διάφορους σκοπούς όπως η βιομηχανική παραγωγή, η
αρχαιολογία, η ιατρική, η εικονική πραγματικότητα και πολλές άλλες
εφαρμογές.
Η τεχνολογία αυτή έχει βρει εφαρμογή σε πολλούς τομείς. Στη βιομηχανία,
χρησιμοποιείται για σχεδιασμό, ποιοτικό έλεγχο και αντίστροφη μηχανική.
Στην ιατρική βοηθά στη δημιουργία προσθετικών μερών, ορθοδοντικών
συσκευών ή ακριβών ανατομικών μοντέλων. Στον χώρο της πολιτιστικής
κληρονομιάς, επιτρέπει την ψηφιακή διατήρηση μνημείων ή αντικειμένων.
Επιπλέον, είναι χρήσιμη στον τομέα της ψυχαγωγίας, όπως στα
βιντεοπαιχνίδια και τον κινηματογράφο.
Οι βασικές τεχνολογίες που χρησιμοποιούνται στην τρισδιάστατη σάρωση
περιλαμβάνουν τη σάρωση με λέιζερ (Laser Scanning ή LiDAR), τη σάρωση με
δομημένο φως, τη φωτογραμμετρία και τη σάρωση επαφής. Η λέιζερ
σάρωση βασίζεται στην εκπομπή ακτίνων λέιζερ και την καταγραφή του
χρόνου επιστροφής τους για τον υπολογισμό αποστάσεων, προσφέροντας
υψηλή ακρίβεια, ειδικά σε μεγάλες επιφάνειες. Η τεχνολογία δομημένου
φωτός προβάλλει μοτίβα φωτός πάνω στην επιφάνεια του αντικειμένου και
αναλύει τις παραμορφώσεις που δημιουργούνται. Η φωτογραμμετρία
χρησιμοποιεί φωτογραφίες από διαφορετικές γωνίες και μέσω ειδικού
λογισμικού δημιουργεί το 3D μοντέλο, ενώ η επαφή (ή contact scanning)
περιλαμβάνει την άμεση μέτρηση της επιφάνειας του αντικειμένου μέσω
φυσικής επαφής με αισθητήρα.
Η διαδικασία της σάρωσης ξεκινά με την κατάλληλη προετοιμασία του
αντικειμένου ή του περιβάλλοντος. Στη συνέχεια, γίνεται η καταγραφή του
μέσω του σαρωτή από διάφορες οπτικές γωνίες. Τα δεδομένα
μετατρέπονται σε ένα σύννεφο σημείων (point cloud), το οποίο
ευθυγραμμίζεται και ενώνεται για να σχηματιστεί ένα πλήρες πλέγμα (mesh). Το πλέγμα αυτό μπορεί να υποστεί περαιτέρω επεξεργασία, όπως
εξομάλυνση, διόρθωση ατελειών ή εφαρμογή υφής, ώστε να δημιουργηθεί
το τελικό τρισδιάστατο μοντέλο.
Η 3D σάρωση προσφέρει πολλά πλεονεκτήματα, όπως υψηλή ακρίβεια,
ταχύτητα στη συλλογή δεδομένων και τη δυνατότητα αποτύπωσης
πολύπλοκων σχημάτων χωρίς να προκαλεί φθορά στο αντικείμενο. Χάρη στη
συνεχή τεχνολογική πρόοδο, γίνεται ολοένα και πιο προσιτή και εφαρμόσιμη
σε περισσότερους τομείς.
Φωτογραμμετρία: Δημιουργεί τρισδιάστατα μοντέλα μέσω απλών φωτογραφιών, συνδυάζοντας χαμηλό κόστος και υψηλή αποδοτικότητα. Η φωτογραμμετρία αποτελεί μια προηγμένη τεχνική καταγραφής της γεωμετρίας και των χαρακτηριστικών ενός αντικειμένου ή χώρου μέσω της λήψης πολλαπλών φωτογραφιών από διαφορετικές γωνίες. Στη συντήρηση και αποκατάσταση της πολιτιστικής κληρονομιάς, η φωτογραμμετρία χρησιμοποιείται ευρέως, καθώς προσφέρει τη δυνατότητα δημιουργίας λεπτομερών τρισδιάστατων μοντέλων χωρίς φυσική επαφή με τα αντικείμενα, κάτι που την καθιστά απολύτως μη επεμβατική. Τα ψηφιακά αυτά μοντέλα παρέχουν υψηλή ακρίβεια και χρησιμοποιούνται για την καταγραφή της υφιστάμενης κατάστασης έργων τέχνης, αρχιτεκτονικών μνημείων και αρχαιολογικών αντικειμένων. Επιτρέπουν την παρακολούθηση της φθοράς, την ανάλυση επιφανειακών αλλοιώσεων, καθώς και τη σύγκριση της προ και μετά κατάστασης ενός έργου, ύστερα από παρεμβάσεις συντήρησης. Επιπλέον,
αποτελούν πολύτιμο εργαλείο τεκμηρίωσης και αρχειοθέτησης, καθώς τα δεδομένα μπορούν να ανακτηθούν οποιαδήποτε στιγμή στο μέλλον για νέες μελέτες ή αποκαταστάσεις. Τα τρισδιάστατα μοντέλα είναι επίσης χρήσιμα για την παραγωγή αντιγράφων μέσω τρισδιάστατης εκτύπωσης, καθώς και για την εκπαίδευση, την ψηφιακή παρουσίαση και την εικονική ανακατασκευή ιστορικών χώρων. Χαρακτηριστικά παραδείγματα περιλαμβάνουν την αποτύπωση του Παρθενώνα, την τεκμηρίωση τοιχογραφιών στη Δήλο, και τη χρήση ψηφιακών μοντέλων σε διεθνείς αποκαταστάσεις μνημείων που έχουν υποστεί ζημιές λόγω φυσικών καταστροφών ή πολέμου.
Ανάλυση Εικόνας και Μηχανική Μάθηση: Εφαρμόζονται για την
αυτοματοποιημένη αναγνώριση και ταξινόμηση φθορών, όπως ρωγμές,
απολεπίσεις και επικαθίσεις. Η ανάλυση εικόνας και η μηχανική μάθηση
αποτελούν πλέον βασικά εργαλεία στη συντήρηση και αποκατάσταση της
πολιτιστικής κληρονομιάς. Μέσω της ανάλυσης εικόνας, γίνεται ψηφιακή
επεξεργασία φωτογραφιών, ακτινογραφιών και φασματικών δεδομένων, με
στόχο την αποκάλυψη λεπτομερειών που δεν είναι ορατές με γυμνό μάτι.
Αυτή η διαδικασία επιτρέπει τον εντοπισμό μικρορωγμών, απολεπίσεων και
αλλοιώσεων χρώματος σε πολύπλοκες επιφάνειες, όπως έργα τέχνης,
τοιχογραφίες ή αρχιτεκτονικά στοιχεία.
Παράλληλα, η μηχανική μάθηση, και ειδικότερα οι αλγόριθμοι βαθιάς
μάθησης, χρησιμοποιούνται για την αυτόματη ταξινόμηση υλικών και τον
εντοπισμό περιοχών φθοράς. Επιπλέον, μπορούν να προβλέψουν τη
μελλοντική φθορά βασιζόμενοι σε ιστορικά δεδομένα και προηγούμενες
επεμβάσεις. Με αυτόν τον τρόπο, η μηχανική μάθηση υποστηρίζει τους
συντηρητές στην αποτελεσματικότερη διαχείριση των έργων, βελτιώνοντας
την ακρίβεια των παρεμβάσεων και ελαχιστοποιώντας τον κίνδυνο
περαιτέρω ζημιών.
Τα ψηφιακά εργαλεία αυτά επιτρέπουν επίσης τη δημιουργία τρισδιάστατων
μοντέλων που βοηθούν στην τεκμηρίωση και την ανακατασκευή των
μνημείων, ενώ η αυτοματοποίηση της ανάλυσης δεδομένων μειώνει τον
χρόνο και το κόστος της συντήρησης. Η ενσωμάτωση της τεχνολογίας αυτής
στον χώρο της συντήρησης ανοίγει νέους δρόμους για την προστασία της
πολιτιστικής κληρονομιάς, διασφαλίζοντας την καλύτερη διατήρηση των
έργων για τις μελλοντικές γενιές.
Πολυφασματική και Υπέρυθρη Απεικόνιση: Χρησιμοποιείται για την
ανίχνευση υποστρωμάτων, παλαιότερων στρώσεων και μη ορατών
αλλοιώσεων. Η πολυφασματική και η υπέρυθρη απεικόνιση αποτελούν
σημαντικές τεχνικές στην επιστήμη της συντήρησης και αποκατάστασης της
πολιτιστικής κληρονομιάς. Η πολυφασματική απεικόνιση χρησιμοποιεί
πολλαπλά φάσματα φωτός πέρα από το ορατό, επιτρέποντας την καταγραφή
λεπτομερειών που δεν γίνονται αντιληπτές με το ανθρώπινο μάτι. Με την
τεχνολογία αυτή μπορούν να αναδειχθούν στρώματα χρωμάτων,
υπολείμματα παλαιότερων επιχρισμάτων ή ακόμα και σημάδια παλαιών
επεμβάσεων σε έργα τέχνης ή αρχιτεκτονικά στοιχεία. Η υπέρυθρη
απεικόνιση, από την άλλη, επιτρέπει τη διείσδυση του φωτός σε βάθος
μικρότερων στρωμάτων, βοηθώντας στον εντοπισμό φθορών κάτω από την
επιφάνεια, όπως ρωγμές, αποκολλήσεις ή επιδιορθώσεις που δεν είναι
ορατές δια γυμνού οφθαλμού.
Οι τεχνικές αυτές συμβάλλουν στη μη καταστρεπτική διάγνωση της
κατάστασης των αντικειμένων, δίνοντας στους συντηρητές πολύτιμες
πληροφορίες για την επιλογή των κατάλληλων μεθόδων αποκατάστασης.
Επιπλέον, η χρήση τους επιτρέπει την παρακολούθηση της εξέλιξης των
φθορών σε βάθος χρόνου και την τεκμηρίωση των εργασιών συντήρησης με
μεγάλη ακρίβεια. Η εφαρμογή της πολυφασματικής και υπέρυθρης
απεικόνισης έχει φέρει επανάσταση στον τομέα της συντήρησης,
βελτιώνοντας σημαντικά την κατανόηση της δομής και της σύνθεσης των
υλικών της πολιτιστικής κληρονομιάς, και ενισχύοντας την προστασία τους.
Παρακολούθηση Υλικών Αλλοιώσεων
Η συνεχής παρακολούθηση των υλικών και των περιβαλλοντικών συνθηκών είναι κρίσιμη για την πρόληψη και την έγκαιρη αντιμετώπιση φθορών. Η παρακολούθηση των υλικών και των περιβαλλοντικών παραμέτρων αποτελεί θεμέλιο λίθο για τη διατήρηση και προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Τα υλικά των μνημείων και των έργων τέχνης υπόκεινται συνεχώς σε φθορές που οφείλονται τόσο σε φυσικούς παράγοντες (όπως η υγρασία, η θερμοκρασία, η ηλιακή ακτινοβολία) όσο και σε ανθρωπογενείς παράγοντες (ρύπανση, δονήσεις από κατασκευές, τουριστική κίνηση). Η συνεχής και ακριβής παρακολούθηση αυτών των παραγόντων δίνει τη δυνατότητα στους συντηρητές να εντοπίζουν έγκαιρα σημάδια φθοράς ή δομικής αστάθειας και να λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα πριν η ζημιά γίνει μη αναστρέψιμη.
Αισθητήρες Περιβάλλοντος: Καταγράφουν μεταβολές θερμοκρασίας,
σχετικής υγρασίας, φωτεινότητας και ρύπων που επηρεάζουν τη
σταθερότητα των υλικών. Οι αισθητήρες περιβάλλοντος μετρούν με
ακρίβεια μεταβολές θερμοκρασίας, σχετικής υγρασίας, φωτεινότητας και
συγκέντρωσης ατμοσφαιρικών ρύπων (όπως διοξείδιο του θείου ή
μονοξείδιο του άνθρακα), οι οποίοι μπορούν να προκαλέσουν χημικές
αντιδράσεις στα υλικά.
Αισθητήρες Δόνησης και Μετατόπισης: Εντοπίζουν μικρομετακινήσεις ή
δομικές αστάθειες σε αρχιτεκτονικά μνημεία και γλυπτά.
Δίκτυα IoT (Internet of Things): Συνδέουν πολλαπλούς αισθητήρες σε
πραγματικό χρόνο, επιτρέποντας μακροχρόνια παρακολούθηση και εξαγωγή
προγνωστικών μοντέλων φθοράς. Η χρήση των δικτύων IoT (Internet of
Things) δίνει τη δυνατότητα να συνδεθούν πολλοί αισθητήρες, ώστε να
συλλέγονται δεδομένα σε πραγματικό χρόνο από διαφορετικά σημεία του
μνημείου ή της έκθεσης. Με την επεξεργασία αυτών των δεδομένων
μπορούν να αναπτυχθούν προγνωστικά μοντέλα που προβλέπουν την
εξέλιξη της φθοράς, υποβοηθώντας τον προγραμματισμό της συντήρησης.
Μοντελοποίηση Επεμβάσεων Συντήρησης
Η χρήση υπολογιστικών εργαλείων και λογισμικών μοντελοποίησης προσφέρει
προσομοιώσεις των επεμβάσεων και προβλέψεις της συμπεριφοράς των υλικών:
Finite Element Analysis (FEA): Προσομοιώνει τις μηχανικές επιδράσεις
επεμβάσεων σε έργα τέχνης ή μνημεία. Η ανάλυση πεπερασμένων
στοιχείων (Finite Element Analysis – FEA) επιτρέπει την προσομοίωση
μηχανικών φορτίσεων και καταπονήσεων σε πολύπλοκες κατασκευές,
αποτυπώνοντας τη συμπεριφορά των υλικών υπό διαφορετικές συνθήκες.
Με αυτόν τον τρόπο μπορούν να εντοπιστούν σημεία που είναι επιρρεπή σε
ρήξη ή παραμόρφωση, ώστε η αποκατάσταση να γίνει στοχευμένα και με
ασφάλεια.
Building Information Modeling (BIM) για πολιτιστικά κτίρια (HBIM):
Συγκεντρώνει ψηφιακά δεδομένα σε ένα ενιαίο σύστημα διαχείρισης και
τεκμηρίωσης. Το Building Information Modeling (BIM) και ειδικότερα το
Heritage BIM (HBIM) για πολιτιστικά μνημεία, αποτελεί μια καινοτόμο
προσέγγιση που ενσωματώνει σε ένα ψηφιακό περιβάλλον όλες τις
πληροφορίες σχετικές με ένα κτίριο ή μνημείο: από τη γεωμετρία και τα
υλικά μέχρι το ιστορικό συντήρησης. Αυτό επιτρέπει την ολοκληρωμένη
διαχείριση των επεμβάσεων, την τεκμηρίωση και τη συνεργασία πολλαπλών
φορέων.
VR/AR Εφαρμογές: Δίνουν τη δυνατότητα εικονικής πλοήγησης και
αξιολόγησης των προτεινόμενων επεμβάσεων από πολλαπλούς φορείς. Οι
εφαρμογές εικονικής (VR) και επαυξημένης πραγματικότητας (AR)
παρέχουν τη δυνατότητα να προσομοιωθούν και να αξιολογηθούν ψηφιακά
οι παρεμβάσεις σε τρισδιάστατο περιβάλλον. Με αυτόν τον τρόπο,
συντηρητές, αρχαιολόγοι, αρχιτέκτονες και φορείς μπορούν να
«περιηγηθούν» στο μνημείο και να συζητήσουν τις επιλογές πριν την
εκτέλεση των εργασιών, μειώνοντας το ρίσκο λαθών.
Παραδείγματα Εφαρμογής
Ψηφιακή τεκμηρίωση της Ακρόπολης: Η χρήση 3D scanning και αισθητήρων
για τη διατήρηση της στατικότητας των μνημείων. Ένα από τα πιο
εμβληματικά παραδείγματα ψηφιακής τεκμηρίωσης και παρακολούθησης
στην Ελλάδα είναι η Ακρόπολη των Αθηνών. Εκεί, έχουν χρησιμοποιηθεί
τεχνικές 3D scanning υψηλής ακρίβειας σε συνδυασμό με δίκτυα
αισθητήρων για τη διαρκή παρακολούθηση της στατικότητας των μνημείων,
ιδιαίτερα μετά από σεισμικές δραστηριότητες ή παρεμβάσεις
αποκατάστασης. Τα δεδομένα αυτά επιτρέπουν την άμεση ανίχνευση
δομικών προβλημάτων και την καλύτερη διαχείριση των συντηρητικών
εργασιών.
Ανάλυση φθορών σε εικόνες Αγιογραφίας με χρήση AI: Άλλο παράδειγμα
αποτελεί η χρήση τεχνικών τεχνητής νοημοσύνης (AI) για την ανάλυση
φθορών σε εικόνες αγιογραφιών και τοιχογραφιών. Μέσω προηγμένων
αλγορίθμων, αναγνωρίζονται αυτόματα διαφορετικοί τύποι φθορών, όπως
αποχρωματισμοί, απολέπιση ή μικρορωγμές. Αυτό βοηθά τους συντηρητές
να λάβουν ακριβείς αποφάσεις και να προτείνουν στοχευμένες
παρεμβάσεις, αυξάνοντας την αποδοτικότητα και μειώνοντας την
πιθανότητα ανθρώπινου λάθους.
Συμπεράσματα
Η ενσωμάτωση της ψηφιακής τεχνολογίας στις διαδικασίες συντήρησης και
αποκατάστασης της πολιτιστικής κληρονομιάς έχει επιφέρει σημαντικές καινοτομίες και βελτιώσεις. Αρχικά, οι ψηφιακές μέθοδοι επιτρέπουν την καταγραφή της κατάστασης των έργων τέχνης και μνημείων με ασύλληπτη ακρίβεια και λεπτομέρεια, κάτι που βοηθά στην ακριβή τεκμηρίωση των φθορών. Με αυτόν τον τρόπο είναι δυνατή η παρακολούθηση ακόμη και μικροσκοπικών αλλοιώσεων, οι οποίες ήταν δύσκολο να εντοπιστούν με τις παραδοσιακές τεχνικές. Επιπλέον, η χρήση υπολογιστικών εργαλείων και αυτοματοποιημένων συστημάτων επιταχύνει την ανάλυση μεγάλου όγκου δεδομένων, μειώνοντας τον χρόνο που απαιτείται για τη διάγνωση και τον σχεδιασμό των επεμβάσεων, ενώ ταυτόχρονα αυξάνει την αποτελεσματικότητα της όλης διαδικασίας.
Η δυνατότητα πρόβλεψης μελλοντικών φθορών αποτελεί μια ακόμα σημαντική
καινοτομία, καθώς η συνεχής συλλογή και ανάλυση δεδομένων σε πραγματικό
χρόνο, μέσω αισθητήρων και δικτύων IoT, δίνει τη δυνατότητα έγκαιρης
προειδοποίησης και παρέμβασης. Αυτό συμβάλλει στην πρόληψη σοβαρότερων
ζημιών και στην προστασία των πολιτιστικών αγαθών. Επιπλέον, τα ψηφιακά
συστήματα διευκολύνουν τη διαλειτουργικότητα και την συνεργασία μεταξύ ειδικών διαφορετικών τομέων, όπως συντηρητών, μηχανικών και ιστορικών τέχνης, επιτρέποντας την οργάνωση, αποθήκευση και κοινή χρήση δεδομένων. Αυτή η συνεργασία ενισχύει τη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων και βελτιώνει τη συνολική ποιότητα των παρεμβάσεων. Παράλληλα, η χρήση εφαρμογών εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας δίνει τη δυνατότητα εικονικής πρόσβασης και αξιολόγησης των έργων και των επεμβάσεων από επιστήμονες αλλά και το ευρύ κοινό, προωθώντας την εκπαίδευση και την ευαισθητοποίηση σχετικά με την πολιτιστική κληρονομιά. Από οικονομική σκοπιά, η ψηφιακή καταγραφή και παρακολούθηση μειώνει την ανάγκη για συχνές και δαπανηρές φυσικές επιθεωρήσεις, μειώνοντας τα συνολικά κόστη και ενισχύοντας τη βιωσιμότητα των προγραμμάτων συντήρησης.
Ωστόσο, δεν λείπουν οι προκλήσεις. Η ψηφιακή τεχνολογία απαιτεί σημαντικές
επενδύσεις σε εξοπλισμό και εκπαίδευση, ενώ η διασφάλιση της μακροχρόνιας
διατήρησης των ψηφιακών δεδομένων και η προστασία της ιδιωτικότητας
αποτελούν κρίσιμα ζητήματα. Μελλοντικά, η πρόοδος στη ρομποτική, την τεχνητή νοημοσύνη και την αυτοματοποίηση αναμένεται να ενισχύσει περαιτέρω τις δυνατότητες της ψηφιακής συντήρησης, καθιστώντας την πιο αποτελεσματική, ακριβή και προσβάσιμη.
Βιβλιογραφία
Gruen, A., Akca, D., 2005. Active Optical 3D Imaging for Heritage Applications.
https://www.researchgate.net/publication/220518700_Active_Optical_3D_Imagin
g_for_Heritage_Applications.
Lichti, D.D., 2007. Integration of laser scanning and photogrammetry for heritage
documentation.https://www.researchgate.net/publication/228857387_Integration_of_laser_scan ning_and_photogrammetry_for_heritage_documentation.
Bhatt, P.M., Malhan, R.K., Rajendran, P., Shah, B.C., Thakar, S., Yoon, Y.J. & Gupta,
S.K., 2021. Image-Based Surface Defect Detection Using Deep Learning: A Review.
Journal of Computing and Information Science in Engineering.
https://www.researchgate.net/publication/348389736_ImageBased_Surface_Defect_Detection_Using_Deep_Learning_A_Review
Al-Obaidi, K.M., Hossain, M., Alduais, N.A.M., Al-Duais, H.S., Omrany, H. and
Ghaffarianhoseini, A., 2022. A review of using IoT for energy efficient buildings and cities: A built environment perspective. Energies.
https://www.researchgate.net/publication/362770404_A_Review_of_Using_IoT_f
or_Energy_Efficient_Buildings_and_Cities_A_Built_Environment_Perspective
Colizzi, L., De Pascalis, F., & Fassi, F., 2007. 3D Visualization and Virtual Reality for
Cultural Heritage Diagnostic. Conservation Science in Cultural Heritage.
https://www.researchgate.net/publication/226816964_3D_Visualization_and_Virt
ual_Reality_for_Cultural_Heritage_Diagnostic
Πάρης Καλαμαράς , Αριστείδης Ευαγγελάτος 2008. Ανατροπές στη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς: δυναμική και όρια των νέων τεχνολογιών.
https://www.researchgate.net/publication/305882631_Anatropes_ste_diacheirise
_tes_politistikes_kleronomias_dynamike_kai_oria_ton_neon_technologion